نخل گردانی آیا ریشه در ادیان کهن دارد؟

نخل محرم چیست؟


 نخل یا هودج یا تخت روان یا عرش یا ارگ همانند کابین یا خانه ای است که در اصل بر روی فیل و یا اسب بسته می شود تا شخصیت و مقام بزرگی در آن قرار گرفته و یا آن مسیری را بپیماید. در قدیم شاهان و امپراتوران سوار بر هودج یا نخل می شده اند. اما اینکه فلسفه آن برای محرم و عزاداری چیست بدرستی معلوم نیست و دیدگاههای متعدد و متفاوتی بیان شده است. فرهنگ دهخدا نوشته :


 «نخل حجله مانندی است که از چوب می سازند و با انواع شال های ابریشمین رنگارنگ و پارچه های قیمتی و آئینه و چراغ و برگ درخت سرو و یا برگ نخل خرما ... آرایش می دهند و به گل و سبزه می آرایند و در روز عاشورا آن را به محلی که مراسم روضه خوانی برپاست می برند. بزرگی و سنگینی این نخل ها گاهی چنان است که چند صد نفر مرد قوی باید آن را از زمین بردارند و بر دوش گیرند و حمل کنند» 


و فرهنگ نظام نوشته است: «تابوت بزرگ و بلندی که بر آن خنجر و شمشیر و پارچه های قیمتی و آینه ها بسته است و روز عاشورا به عنوان تابوت امام حسین (ع) حرکت داده می شود و چون شبیه به درخت خرما می شود، نخل گفته شده است» 

با توجه به این که این برنامه، منبع روائی و حدیثی نداشته و دستور خاصی در کتب مقاتل موجود نیست، درباره پیدایش آن اظهار نظرهای مختلف ابراز شده است: 


1. برخی از نویسندگان با اشاره به تابوتی که در زمان حضرت موسی (ع) موجود بود و به آن «صندوق عهد» می گفتند، و قوم حضرت موسی (ع) از آن نگهداری نموده و آن را وسیله پیروزی خود می دانستند، چنین نتیجه می گیرند: «احترام به تابوت و نخل در میان اقوام و پیروان آئین های دیگر بوده است و در بین شیعیان از قاجار ، سنت نخل و نخل بندی پدید آمد و رفته رفته وسیله مورد احترام مردم قرار گرفت و حرکت آن در اثر نواحی ایران، جزء رسومات ایام محرم شد»روزنامه اطلاعات، 7 شهریور، 1370).


2. سابقه پیدایش نخل به قبل از اسلام و زمان ساسانیان می رسد، زیرا هنگامی که خسرو پرویز به دست شیرویه کشته شد، تابوت بزرگ و زینت داده شده را برایش تدارک دیدند.


3. حرکت نخل ویژه آئین های مربوط به سوگ سیاوش است که در سنت های شیعیان راه یافته است (روزنامه اطلاعات، 4/2/81، نگاهی به پیشینه نخل گردانی در ایران).


4. نخل نوعی زینت شده عمادی است که در گذشته رسم بود برای بزرگان قوم حمل می نمودند.


5. مراسم مربوط به نخل در بین هندیان مرسوم بوده، که بعدا در میان شیعیان متداول شده است. اسپند دود کردن نیز امری است که در آیین های کهن ایرانی ریشه داردو بسیار قدیمی است.سنتی که برای چشم زخم در آداب اسلامی نیز وارد شده است.

فلسفه نخل گردانی:


 در خصوص فلسفه آن عقایدی مختلف مطرح شده است که به برخی از آنها اشاره می شود:


1. نخل به خیام امام حسین (ع) اشاره دارد و می خواهد خاطره خیمه های حرم آن امام (ع) را در کربلا تجسم سازد.


2. نخل یاد آور گهواره جوانان اهل بهشت، یعنی حضرت امام حسن (ع) و حضرت امام حسین (ع) می باشد و چون مقام صاحبان گهواره عظیم است نخل را بزرگ ساخته اند.


3. چون بدن مطهر سالار شهیدان کربلا را بدون تشییع به خاک سپرده اند، شیعیان همه ساله به جبران آن، این رسم را تکرار می کنند و به خاطر این که آن حضرت (ع) بزرگوار است، تابوتش را بزرگ در نظر گرفته اند و بزرگ بودن نخل بیانگر عظمت صاحب آن است.

4- در زیبد گناباد نخل گردانی مطابق تصویر بالا یک اسکلت چوبی بزرگ را در روز عاشورا با پارچه سیاه تزئین می کنند و بر بالای آن در دو طرف شاخه هایی از درخت تاریخی کهن سرو زیبد زینت می دهند و چند انار را بر یک میله فلزی یا سیخ بزرگ کبابی یا شمشیر فرو می کنند همانند سیخ کباب گوجه . نخل را صبح زود(پگاه بر روی دست بلند می کنند و در داخل کوچه ها می برند تا به میدان تعزیه گردانی زیبد که قبلا در قبرستان بود ولی اکنون در کنار قلعه تاریخی است می برند. و در آنجا می گذارند تا غروب . و غروب پس از پایان مراسم تعزیه یا پرسه و نمایش حادثه عاشورا آنرا دوباره به محل اصلی آن که خانه نخل نام دارد بر می گردانند.


مراسم نخل گردانی در آیین شینتو که به ارابه بزرگ چرخدار ، داشی " و به ارابه یا نخل بدون چرخ، میکوشی" می گویند این کجاوه یا نخل یا ارابه به معنای بردن روح مردگان به میان مردم است و مردم با صدای واشوی ( واسوی ) افراد حمل کننده نخل را تشویق می کنند بوداییان معتقدند که دو منطقه وجود دارد منطقه (یا مکان یا ساحل) زندگان و منطقه مردگان (برزخ) در روزهایی از سال مردگان به ساحل یا مکان زندگان مراجعه میکنند . دو تصویر بالا . یکی از نخل گردانی زیبد گناباد و دومی از شهر ساوارا ژاپن است.

     Sawara: Festival Floats Keeping Ties Alive - Journeys in Japan |

https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/ondemand/video/2007390/

نوشته دکتر محمد عجم


در اینجا اشاره ای می کنم به کتاب نخل گردانی نوشته علی بلوکباشی توسط موسسه توریستی و فرهنگی PAO در ژاپن ترجمه و منتشر گردیده است. این کتاب از مجموعه کتاب های از ایران چه می دانیم و دارای 5 فصل و سخن پایانی می باشد. 

در فصل اول با عنوان پیشینه تابوت گردانی در دوران پیش از اسلام و دوران اسلامی به طرح موضوع پرداخته و از دوران اساطیری و تاریخی و تاریخ معاصر از عهد صفوی و قاجار به موضوع استفاده از علائم در دسته های مختلف عزادار در شهرهای مختلف ایران اشاره نموده است. در صفحه 20 کتاب گزارش جیمز موریه در سفر هایش به ایران در سال 1809-1808 و 1815-1810 و دیده های این مورخ از عزاداری شیعیان در تهران و مراسم تعزیه خوانی پرداخته است.

 فصل دوم به انواع تابوت واره ها در تعزیه ها،آرایه ها و نقش و نگاره ها مورد بررسی و توجه قرار گرفته است . فصل سوم : نخل ، دلیل این نام گذاری ، شکل و ساختمان آن ، آداب نخل گردانی در شهر های ایران . فصل چهارم پیشینه رسم نخل گردانی درایران . فصل پنجم موضوع نخل گردانی در حوزه جغرافیایی- فرهنگی در شهر های ایران ، آداب مربوط به این مراسم . گفتنی است در ژاپن نیز آیینی مشابهه نخل گردانی ایرا ن بنام (میکوشی) داشی وجود دارد.

/ 0 نظر / 14 بازدید